StichtingBehoud Frederikspark
Haarlem · tussen Dreef, Baan en Kleine Houtweg

Het Frederikspark

Het paradijs van Haarlem

Het oudste villapark van Haarlem, en misschien van Nederland. Een speelveld uit 1390 dat via een koninklijke tuin en een koeienweide uitgroeide tot een park met witte villa's rond een ovaal grasveld.

1390speelveld ‘die Baen’
1862villaplan Zocher jr.
1876naam Frederikspark
Ontwerptekening van J.D. Zocher jr. uit 1862: een ovaal centraal veld met daaromheen kavels en villa's tussen boomgroepen.
Ontwerp voor het villapark van J.D. Zocher jr., december 1862. Noord-Hollands Archief, topografisch-historische atlas.
1390 – 1769

Die Baen: een speelveld voor altijd

Op 20 februari 1390 gaf hertog Albrecht van Beieren de stad Haarlem een stuk grond buiten de Houtpoort, in de richting van de Hout. Het moest voor eeuwig een speelveld blijven, zonder enig ander gebruik. Zo begint de geschiedenis van het Frederikspark: vanaf dat jaar is deze plek altijd groen en voor ontspanning bedoeld geweest.

“…dat die bliven sal legghende tot enen speelvelde, sonder enich ander oirbaar daer op ten ewighen daghen…”Schenkingsakte van Albrecht van Beieren, 1390

Philips de Schone bevestigde dat in 1497: de Baan was een veld om te wandelen, te spelen en te ontspannen. Op de kaarten van Jacob van Deventer (1550) en Georg Braun (1572) ligt het terrein tussen de huidige Baan, Dreef, Paviljoenslaan en Kleine Houtweg nog helemaal leeg.

Detail van de kaart van Braun met de lege Baan ten zuiden van de stadsmuur.
Kaart van G. Braun (1572), zuidzijde van de stad. ‘Die Baen’ is nog onbebouwd.
Detail van de kaart van Pieter Wils uit 1646 met De Baen als open veld tussen bebouwde percelen.
Kaart van Pieter Wils (1646). Het noordelijk deel is nog open veld, het zuidoosten is inmiddels verkaveld.

In de zeventiende eeuw veranderde dat. Het zuidoostelijke deel werd opgeknipt in kleine percelen, waar Haarlemmers moestuintjes, huisjes en theekoepels neerzetten. Rond 1700 stonden alleen al langs de Kleine Houtweg zo'n 28 huisjes. Het noordelijke deel, het latere Frederikspark, bleef openbaar speelveld. Er werd kermis gehouden, en in 1799 lag hier de artillerie van het Frans-Bataafse leger.

1769 – 1831

Welgelegen en de Princessetuin

De Amsterdamse bankier Henri Hope kocht vanaf 1769 grond rond de Baan en bouwde in 1786–1788 de buitenplaats Welgelegen. In 1808 kwam het huis in handen van koning Lodewijk Napoleon, die het Paviljoen Welgelegen noemde.

In 1809 kreeg tuinarchitect J.D. Zocher sr. de opdracht voor één groot park rond het paviljoen, inclusief het speelveld. Zijn zoon, J.D. Zocher jr., deed het meet- en tekenwerk. De stad moest de Baan afstaan; de werkzaamheden begonnen al voordat de koop rond was. Het ontwerp had een ovaal middenveld met een grote oranjerie, maar het werd in eenvoudiger vorm uitgevoerd. Na de inlijving bij Frankrijk in 1810 was er nauwelijks geld voor onderhoud.

Aquarel: wandelaars op een open veld met bomen aan de rand, tijdens de aanleg van het park.
De Baan tijdens de aanleg van het park van Zocher sr. in 1809. Aquarel van J.P. Visser Bender.

Vanaf 1813 woonde prinses Wilhelmina, weduwe van stadhouder Willem V, op Welgelegen. Het noordelijke deel van het park kreeg daardoor de naam ‘Princessetuin’.

1831 – 1861

De Koekamp

In 1831 kocht de stad het park terug voor zevenduizend gulden, en in 1832 ging het weer open voor publiek. Na 23 jaar hadden de Haarlemmers hun oude speelveld terug, nu als park.

Op 29 november 1832 besloot de gemeenteraad midden in het park een omheind weiland van ruim 1,2 bunder aan te leggen, met behoud van de bomen. Het ontwerp kwam van J.D. Zocher jr., inmiddels zelf tuinarchitect. Hij liet zich duidelijk inspireren door het ovale middenveld uit het niet-uitgevoerde plan van zijn vader. Het eivormige veld werd ruim zestig jaar als wei verhuurd en heette voortaan ‘de Koekamp’.

Kadastrale kaart van Nautz uit 1837 met het ovale weiland in het park.
Kadastrale kaart van F.J. Nautz (1837). Het ovaal van Zocher jr. uit 1833 is goed te zien.
Hedendaagse plattegrond van het Frederikspark met de villa's genummerd en de ligging van Brongebouw en Sportfondsenbad gestippeld.
Plattegrond van het Frederikspark met de nummering van de villa's en de ligging van Brongebouw en Sportfondsenbad (gestippeld). Tekening A.L. Barker.

Zocher jr. zou in 1862 schrijven dat hij bij de aanleg al rekening had gehouden met de latere bouw van villa's. Klopt dat, dan is het Frederikspark in opzet misschien wel het oudste villapark van Nederland.

1861 – 1862

Twee plannen voor een villapark

De aanleiding lag elders in de stad. In november 1861 vroeg jhr. A.V. Teding van Berkhout goedkope grond aan de Jansweg om er twee stenen herenhuizen te bouwen; dat zou werk geven en welgestelde families naar Haarlem trekken. De raad wees het af. Raadslid A.A. del Court van Krimpen kwam daarna met een ander idee: geef de Princessetuin en de Koekamp uit als bouwgrond. Voor het eerst wees Haarlem zo expliciet een plek aan voor duurdere woningen.

De stad was niet de enige. Het idee kwam uit Engeland, waar John Nash vanaf 1811 bij Regent's Park in Londen villa's in het groen plaatste. In Den Haag werd rond 1855–1858 het Willemspark aangelegd, dat geldt als het eerste villapark van Nederland. Voor Haarlem lagen in 1862 twee ontwerpen op tafel.

Juni 1862 · niet uitgevoerd

J.E. van den Arend

stadsarchitect
  • Naar het voorbeeld van het Haagse Willemspark
  • Twee rechte wegen verdelen het park in vier vakken
  • Rond middenperk met fontein, gevoed door de duinwaterleiding
  • Varianten met 8 of 12 villa's; aanleg begroot op f 45.000
Ontwerp van Van den Arend met een geometrisch vierdelig middenperk.
Ontwerp van J.E. van den Arend, 1862.
December 1862 · aangenomen

J.D. Zocher jr.

tuin- en landschapsarchitect
  • Bestaande parkaanleg en bomen blijven gespaard
  • Het ovale weiland blijft het hart van het park
  • Acht villa's rond het ovaal en één erbinnen, ruim in het groen
  • Kavels kunnen één voor één worden bebouwd, zonder bouwput
Ontwerp van Zocher jr. met slingerende paden en villa's in boomgroepen.
Ontwerp van J.D. Zocher jr., december 1862.

Iemand stuurde het plan van Van den Arend naar Zocher, en die reageerde op 17 oktober 1862 met een stevige brief aan het stadsbestuur. Het plan was volgens hem een slap aftreksel van zijn eigen voorstel voor Den Haag. Het zou bovendien eerst de hele tuin slopen.

“…de geheele aanleg was gebaseerd op de mogelijkheid om later daar villa's te kunnen bouwen.”J.D. Zocher jr. aan B&W, 17 oktober 1862

Dat werkte. Op 3 december presenteerde Zocher zijn plan op het raadhuis. Hij bood het kosteloos aan, op voorwaarde dat hij of zijn zoon het uitzetten in het terrein mocht begeleiden. De raad nam het plan aan. De bouwgrond werd gratis uitgegeven, tuingrond voor één gulden per vierkante el, en elk bouwplan moest langs B&W en de familie Zocher. In 1863 begon de bebouwing.

1864 – 1880

De villa's, kavel voor kavel

De kavels werden op de tekening van Zocher genummerd, en die nummers zijn niet dezelfde als de huidige huisnummers. De gepleisterde, licht geschilderde villa's verschenen eerst aan de Dreef, met uitzicht op de weg en het park als achtertuin. Langs de Kleine Houtweg was nauwelijks belangstelling, en de zuidkant, met ondiepe kavels op het noorden, kwam moeizaam van de grond.

Eén naam keert steeds terug: J. van Ek, meester-timmerman uit de Gierstraat. Hij diende de eerste aanvraag in en ontwierp vermoedelijk meerdere villa's. Zijn familielid Jb. van Ek jr. was opdrachtgever voor nrs. 1 en 8.

Frederikspark 6, voorgevel, 1986.
nr. 6plan Zocher 7 · 1864
Rijksmonument
aanvraag
12 maart 1864
eigenaar
J. van Ek

De allereerste villa van het park. Twee rechthoekige bouwdelen, gepleisterd, met een sierlijk gesneden daklijst en akroteria op de hoeken. De salon kijkt met een erker uit op de Dreef.

Frederikspark 2 en 4 vanaf de Dreef in de sneeuw, circa 1920.
nr. 2plan Zocher 6 (helft) · 1865
Gesloopt 1930
eigenaar
A.C. Kruseman
ontwerp
onbekend, mogelijk J. van Ek

Kavel 6 van Zocher werd al vroeg in tweeën gesplitst, voor nrs. 2 en 4. In 1930 vervangen door een bakstenen villa van J.Ph. Peper (1931); vanaf 1986 een restaurant. Foto: nrs. 2 en 4 aan de Dreefzijde, circa 1920.

Frederikspark 4, parkzijde, 1986: gepleisterde villa met middenrisaliet en balkon.
nr. 4plan Zocher 6 (helft) · 1865
Rijksmonument
aanvraag
14 december 1864
eigenaar
J. van Ek, waarschijnlijk ook ontwerper

Gepleisterd, met de ‘goede zijde’ naar de Dreef. Twee in elkaar grijpende rechthoekige bouwdelen van twee lagen; een derde laag op de hoofdas geeft het huis een oost-westrichting. Licht hellende zadeldaken. Bouwtekeningen zijn niet teruggevonden.

Frederikspark 3-5 vanaf het park, circa 1890.
nr. 3-5plan Zocher 4 · 1865
Rijksmonument
aanvraag
2 mei 1865
eigenaar
G.M. Zeegers, aannemer uit Bennebroek

Gebouwd voor één gezin en gericht op het middenveld. Eén groot zadeldak, symmetrische gevels; de balkons rusten op hermen. Foto: parkzijde, circa 1890.

Frederikspark 1, Baanzijde, 1986.
nr. 1plan Zocher 5 · 1869
Rijksmonument
aanvraag
5 augustus 1868
eigenaar
Jb. van Ek jr., winkelier

Het eerste, sobere ontwerp werd afgewezen; Zocher noemde het een ‘nederige woning’ aan de ingang van een fraai park. Het tweede ontwerp kreeg pilasters, akroteria en een balkon op zuilen. Gebouwd in 1869.

Bouwtekening van een villa met plattegrond en twee gevelaanzichten.
nr. 8tussen plan Zocher 7 en 8 · 1875
Gesloopt ca. 1962
aanvraag
21 januari 1875
eigenaar
Jb. van Ek jr.; verhuurd aan C. Prins

Niet op een kavel van Zocher: een pad stond in de weg, dus schoof de villa naar het westen, naast Dreeflust. Vermoedelijk ontworpen door J. van Ek. Gesloopt voor de uitbreiding van het Provinciehuis.

Geen afbeelding in het artikel
nr. 10-12plan Zocher 3 · 1880
aanvraag
10 mei 1880
architect
J.D. Kaakebeen
opdrachtgever
Frederik van Eeden

Een dubbele villa onder één dak, deels in schoon metselwerk. Dat is een breuk met de witte pleistervilla's, en een teken dat de ideeën over het villapark veranderden. Eerdere plannen voor deze plek (1867, 1876, 1879) strandden.

Nooit bebouwd: kavel 9 van Zocher (aan de rand van het middenveld) en kavel 2 (Kleine Houtweg). Op kavel 1 nam J. van Ek in 1864 een optie die hij nooit gebruikte. Ook een woonblok voor drie gezinnen (1875) en een ‘hotel garni’ (1876) aan de zuidkant werden geweigerd.

1862 – 1894

Koeien, cricket en een nieuwe naam

Al die tijd graasde er vee op het middenveld. Stalhouder J.J. van den Berg huurde de Koekamp telkens voor tien jaar, vooral voor zijn paarden. In 1882 stelde een raadslid voor er een speelplaats voor de jeugd van te maken, nadat cricket in de Hout was verboden omdat een voorbijganger een bal had gekregen. Commissie en bewoners vonden dat het ‘zeer fraaie Frederikspark’ daarmee bedorven zou worden. Vijf jaar later oefende cricketclub Rood en Wit er toch, en kreeg zelfs een bergplaats aan de zuidkant.

Frederikspark 3-5, oostzijde, 1986, met de weg die het park doorsnijdt.
Frederikspark 3-5, oostzijde, 1986. Op de voorgrond de weg over het oude tramtracé, die het park sinds de vorige eeuw in tweeën deelt.

In 1876 wilde het stadsbestuur van de naam ‘Koekamp’ af. ‘Princessentuin’, ‘Tournooipark’, ‘Aalbrechtspark’ en ‘Paviljoenspark’ sneuvelden allemaal. Del Court van Krimpen opperde toen ‘Frederikspark’, naar prins Frederik, de tweede zoon van koning Willem I. Op 14 juni 1876 nam de raad dat voorstel aan, met tien tegen acht stemmen.

1883 – 1932

Een staalbron en een kuuroord

In de Haarlemmermeer, bij Vijfhuizen, bleek een put ijzer- en zouthoudend bronwater op te leveren van een constante 11 °C. Haarlem zag zichzelf al als kuuroord. In 1892 werd de Maatschappij tot exploitatie van Staalwaterbronnen opgericht, die het Frederikspark koos voor een Brongebouw.

De ontwerpers waren de Haarlemse architecten J.A.G. van der Steur en D.E.L. van den Arend; de firma J.D. en L.P. Zocher ontwierp de tuin. Op 31 december 1894 kwam een eind aan de wei. Het gebouw bleek tijdens de bouw zo'n twee meter te ver naar het zuiden te staan, wat leidde tot een boete van duizend gulden en 37 pagina's raadsverslag.

In juni 1895 ging het neorenaissance-complex open: een concertzaal met galerijen, een conversatiezaal, biljartzaal en damessalon, en aan de zuidkant glazen veranda's van 400 m² met uitzicht op het park. Daaromheen kwamen een muziektent, prieeltjes en een hek met vier toegangen, waarvan één tegenover de villa's nrs. 4 en 6. Aan de zuidkant stond een kleine drinkhal.

Het kuuroord sloeg niet aan. Het Brongebouw werd een gewone zalenverhuur, kwam in 1930 in handen van de gemeente en werd in 1932 gesloopt. Al vanaf 1902 reed er een tram door het park naar het Brongebouw. Na de tram werd het tracé een doorgaande weg in het verlengde van de Rustenburgerlaan.

1929 – 1991

Het Sportfondsenbad

Op de plek van het Brongebouw wilde N.V. De Sportfondsen een overdekt zwembad. De eerste ontwerpen van A.J.J. Verspoor en M.J. Muylaert (1932–1933) werden steeds afgekeurd: te groot, te ver in het park. B&W raadden zelfs aan een andere architect te zoeken. Pas toen J.B. van Loghem als adviseur tekende, gaf het college in mei 1933 groen licht, tegen het advies van de Schoonheidscommissie in. Voorzitter C.J. Blaauw en tuinarchitect L.A. Springer stapten uit protest op.

Op 19 januari 1935 opende het bad: licht en doorzichtig, met rondlopende glasstroken, glazen schuifwanden naar het zonneterras en een tot 16 meter ingekorte schoorsteen. Het geldt als een schoolvoorbeeld van de Nieuwe Zakelijkheid en als een van Van Loghems meest gepubliceerde gebouwen. In 1939 werd de zwembadtuin verkleind en kwam de rest van het ovaal weer bij het openbare park.

Latere verbouwingen, vooral die van 1975, haalden veel van Van Loghems ontwerp weg. In 1991 vond de Rijksdienst het gebouw geen evident monument meer, en de raadscommissies stemden tegen plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst.

1930 – 1991

Aantasting en bescherming

Het park kreeg in de twintigste eeuw klappen. Villa nr. 2 werd in 1930 gesloopt, en rond 1962 verdween villa nr. 8 voor de uitbreiding van het Provinciehuis aan de zuidkant. De grootste schade deed volgens het artikel de weg over het oude tramtracé, die het park in tweeën deelt.

Op 5 december 1990 werden de binnenstad en de omgeving van de Haarlemmerhout aangewezen als Beschermd Stadsgezicht. In 1991 waren de villa's nrs. 1, 4, 6 en 3-5 rijksmonument. Een ambtelijke werkgroep, met de Wijkraad Welgelegen erin, adviseerde eind 1991 om het park na sloop van het zwembad zoveel mogelijk te herstellen, met hooguit één nieuw bouwvolume. De Wijkraad noemde zijn visie ‘Van Sportfondsenbad tot Paradijs’.

Hier eindigt het artikel uit 1991, met de wens dat het park de geschiedenis in gaat als ‘het paradijs van Haarlem’.

Overzicht

Tijdlijn

  1. Albrecht van Beieren schenkt ‘die Baen’ aan Haarlem als eeuwig speelveld.
  2. Philips de Schone bevestigt de bestemming.
  3. Kaart van Wils: het zuidoosten is verkaveld, het noorden blijft open.
  4. Henri Hope bouwt de buitenplaats Welgelegen.
  5. Lodewijk Napoleon koopt Welgelegen.
  6. Parkontwerp van J.D. Zocher sr., in vereenvoudigde vorm aangelegd.
  7. Prinses Wilhelmina op Welgelegen; ‘Princessetuin’.
  8. Stad koopt het park terug en stelt het open.
  9. Het ovale weiland van Zocher jr.: de Koekamp.
  10. Plan Van den Arend afgewezen, plan Zocher jr. aangenomen.
  11. Eerste bouwaanvraag: villa nr. 6.
  12. Villa's nrs. 2, 4 en 3-5.
  13. Villa nr. 1.
  14. Villa nr. 8.
  15. De naam wordt Frederikspark.
  16. Dubbele villa nrs. 10-12 voor Frederik van Eeden.
  17. Einde van de wei; Brongebouw gebouwd en geopend.
  18. Tramlijn door het park.
  19. Villa nr. 2 gesloopt en vervangen.
  20. Brongebouw gesloopt.
  21. Sportfondsenbad van Van Loghem geopend.
  22. Villa nr. 8 gesloopt voor het Provinciehuis.
  23. Beschermd Stadsgezicht; werkgroep over de toekomst van het park.
  24. Advies: park herstellen na sloop van het zwembad.

Bron

Deze pagina is in eigen woorden gebaseerd op het artikel van drs. J.B. Uittenhout, ‘Het Frederikspark. “Het paradijs van Haarlem”’, in Haerlem Jaarboek 1991, p. 121 e.v. Citaten zijn afkomstig uit de historische archiefstukken die het artikel aanhaalt. Voor de volledige tekst en het notenapparaat, zie het jaarboek.

Afbeeldingen: Gemeentearchief Haarlem (nu Noord-Hollands Archief), topografisch-historische atlas; foto's van 1986 door Jos Fielmich, sector Gemeentewerken, afd. BMA/Monumentenzorg; plattegrond door A.L. Barker. Alle beelden zijn overgenomen uit het jaarboek.

Stichting Behoud Frederikspark